Queer Sacer

Ένα μονοθεϊστικό pride parade.

Σύλληψη – Σκηνοθεσία – Επιμέλεια εικόνας –

Ψηφιακή Μετα-παραγωγή – Ψηφιακή επεξεργασία – Μοντάζ:

Αβραάμ Παπαβραμόπουλος

Το Queer Sacer είναι ένα δοκίμιο για την αμφίσημη πρόσληψη της έννοιας του ιερού με αφετηρία τον λατινικό όρο ‘’sacer’’: λέξη διπλής αιχμής που σημαίνει ταυτόχρονα «ιερό» και «σε εξαίρεση / αποκλεισμένο». Αυτή η διπλή σημασία γίνεται φακός: με αυτόν κοιτάμε ιστορικούς κώδικες «καθαρότητας» που, ιδίως στις μονοθεϊστικές παραδόσεις, ρύθμισαν σώματα, βλέμματα και επιθυμίες, μετατρέποντας το ιερό σε μηχανισμό αποκλεισμού — και ιδίως τις μη ετεροκανονικές ζωές σε διαρκή «περιοχή εξαίρεσης».

Στην αρχαία Ρώμη, το sacer δήλωνε αποκοπή από την ανθρώπινη σφαίρα και υπαγωγή στο θείο — κάτι που μπορεί να σήμαινε ύψιστη ιερότητα ή φοβερή απαγόρευση/αφορισμό/καταραμένο. Η νομική φόρμουλα sacer esto (“ας είναι sacer”) σήμαινε: βγαίνει από την ανθρώπινη δικαιοδοσία και υπάγεται στο θεϊκό δίκαιο. Ένα πρόσωπο κηρυγμένο sacer (π.χ. για ιεροσυλία), δεν μπορούσε να προσφερθεί ως κανονική θυσία, αλλά η θανάτωσή του δεν λογιζόταν φόνος υπό το αστικό δίκαιο — βρισκόταν εκτός της πλήρους νομικής προστασίας. Όποιος ήθελε μπορούσε να το σκοτώσει δίχως νομικές συνέπειες.

Στο Queer Sacer, το ‘’sacer’’ ορίζεται ως μια υποκειμενικότητα/όριο που βρίσκεται ταυτόχρονα εντός και εκτός της ‘’έννομης’’ και ‘’ηθικής’’ ιερής τάξης: είναι ‘’ιερό’’ γιατί χρησιμεύει ως πυκνωτής νομιμοποιημένης επιβολής βιοπολιτικής ισχύος / καταναγκασμού πάνω σε σώματα και πληθυσμούς (κανόνες καθαρότητας, φύλου, υγείας, αναπαραγωγής, επιτήρηση, πειθαρχία), αλλά και αποκλεισμένο (σε εξαίρεση), εκτεθειμένο στη βία χωρίς πλήρη προστασία δικαιωμάτων.

Όταν κάτι περιβάλλεται από ιερότητα (π.χ. «καθαρότητα», «τάξη φύλου», «ασφάλεια της πόλης»), αποκτά μια «αγιασμένη» άδεια ισχύος, όσοι το αστυνομεύουν αποκτούν ιδιάζουσα εξουσία πάνω στα σώματα των άλλων. Η ιερότητα γίνεται μηχανή καταναγκασμού: «επιτρέπεται» να επιβληθώ γιατί προστατεύω το ιερό. Έτσι, το ΄΄ιερό΄΄ συγκεντρώνει (νομιμοποιεί) δικαίωμα ελέγχου, αποκλεισμού, ακόμη και βίας. Όταν κάτι/κάποιος τίθεται εκτός του κοινού ομοιο – κοινωνικού δικαίου του ιερού, γίνεται αυτόματα επικίνδυνος που χρήζει άμεσης διαχείρισης και πάνω στο συγκεκριμένο σώμα/ρόλο συγκλίνουν πολλοί άξονες εξουσίας ταυτόχρονα: νόμος, ηθική, θρησκευτικό αίσθημα, φόβος κοινότητας, τελετουργίες πειθαρχίας, αποκλεισμός, κανόνες, βλέμματα, ποινές, στίγμα μιαρότητας, αποστέρηση δικαιωμάτων.

Το “queer”, δεν περιορίζεται μόνο σε σεξουαλική κατηγορία· σηματοδοτεί μια μη κανονιστική τροπικότητα επιθυμίας, σωματικότητας και σχέσης με το νόμιμο ιερό/κοινότητα. Το “queer” νοείται ως τροπικότητα αντίστασης απέναντι σε κάθε κανονιστική δέσμευση του σώματος—όχι κατ’ ανάγκη ως δηλωμένη ταυτότητα. Το σώμα είναι πεδίο κυριαρχίας (εκπαίδευση, καταναγκασμός, πειθάρχηση) αλλά και απόλαυσης η οποία ξεφεύγει από τις αναπαραστάσεις της «τίμιας» ετεροκανονικής ζωής.

Το Queer Sacer δεν είναι απλά μια συμπεριληπτική συγκίνηση χαμηλών λιπαρών. Βρίσκεται στο κατώφλι, εκεί όπου το ιερό και το βέβηλο συγχωνεύονται. Το Ιερό, είναι και ήταν πάντα, περισσότερο από το μονοθεϊστικό νόμιμο και καθαρό. Είναι το Σεβάσμιο Επικίνδυνο.

Το Queer Sacer ξεκινά από μια απλή υπόθεση: το ιερό δεν είναι «καλό» ή «κακό»· είναι πριν από αυτά. Ιστορικά, οι λατρευτικοί κώδικες καθαρότητας έφτιαξαν σύνορα—χώρισαν το επιτρεπτό από το απαγορευμένο, την ορατότητα από την απόκρυψη, το «καθαρό» από το «μιαρό». Σ’ αυτή τη ζώνη εξαίρεσης στάθηκαν συχνά οι μη ετεροκανονικές ζωές. Αντί για μια ακόμη ηθικολογία «συμπερίληψης», το έργο προτείνει μετατόπιση: από την ορατότητα στη μετοχή. Το Queer Sacer αγκαλιάζει το sacer στην πλήρη του ένταση—«ιερό» και «σε εξαίρεση»—και μας καλεί σε κοινό τραπέζι: φωνή, ευθύνη, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων. Το queer δεν είναι «ειδική περίπτωση» προς διαχείριση, αλλά παλμός περίσσειας ζωής που μεταμορφώνει την κοινότητα. Από το «βλέπω» στο «συμμετέχω»· από το «διαχωριστικό σύνορο» στο κατώφλι – πέρασμα. Το Queer Sacer δεν στέκεται απέναντι στο ιερό· είναι ένας από τους ρυθμούς του, ένας ζωντανός παλμός που ανοίγει χώρο. Το έργο αντιπροτείνει το ιερό ως περίσσεια ζωής και κατώφλι φιλοξενίας: όχι άλλη ρητορική «συμπερίληψης», αλλά μετοχή. Είναι διακήρυξη ότι το ιερό δεν ιδιοποιείται κανέναν, αλλά χωρά τον καθένα ως μυστήριο, και ότι η ιερότητα του κόσμου ανασαίνει εκεί όπου το «εκτός» γίνεται κοινότητα.

Το Queer Sacer αμφισβητεί τα ετεροκανονικά και καταπιεστικά θρησκευτικά δόγματα για να επιβεβαιώσει τη ριζοσπαστική ένταξη, την αυτοκυριαρχία και την εγγενή αξία των queer ζωών, ταυτοτήτων και εμπειριών. Είναι ένα πλαίσιο για πνευματική απελευθέρωση και μια επιβεβαίωση ότι το ιερό εμπεριέχει τα πάντα, συμπεριλαμβανομένων των σεξουαλικών και έμφυλων μειονοτήτων, επιτρέποντας έτσι ένα μετασχηματιστικό όραμα πίστης όπου η πνευματικότητα ενσωματώνεται στην ολότητα της ύπαρξης ενός queer ατόμου.

Πρόκειται για μια μορφή εξερεύνησης και απελευθέρωσης που επιδιώκει να ανακτήσει και να επιβεβαιώσει τα queer άτομα εντός των θρησκευτικών παραδόσεων. Αμφισβητεί τα κυρίαρχα θεολογικά πλαίσια που ιστορικά έχουν περιθωριοποιήσει ή καταδικάσει τα LGBTQ+ άτομα. Το ιερό είναι εγγενές σε όλα τα σώματα, σε όλες τις επιθυμίες και τις ταυτότητες. Η σεξουαλικότητα δεν είναι κάτι αρνητικό ή κάτι που πρέπει να αφεθεί πίσω, αλλά ένα ιερό μέρος του αυθεντικού εαυτού κάποιου, ικανό να φέρει χαρά, κατανόηση και βαθύτερες αποκαλύψεις.

Αυτή η προσέγγιση προσφέρει ένα πλαίσιο για την κατανόηση της πίστης και της ιστορίας μέσα από ένα πρίσμα που επιτρέπει στα άτομα να κατέχουν τις αφηγήσεις και τις σχέσεις τους με τη θεο- ιερο – λογία και την κοινωνία, ενθαρρύνοντας την αποταύτιση από τις παραδοσιακές, cis-ετεροφυλόφιλες θεολογίες, για να απο- ανα- καλύψουν και να διαλύσουν εσωτερικά τους μηχανισμούς εξουσίας που διαιωνίζουν τον έλεγχο επί των σωμάτων και της σεξουαλικότητάς τους, ο οποίος προωθεί την περιθωριοποίηση και τον αποκλεισμό ευάλωτων υποκειμένων και κάθε διαφωνούσας υποκειμενικότητας σε σχέση με την κανονικότητα του κράτους και της κοινωνίας των πολιτών σε σημείο που τα τοποθετεί ως «εξολοθρεύσιμα» και «σε εξαίρεση» (εκτός πλήρους νομικής/ηθικής προστασίας) υποκείμενα.